Ауа райы
Мерекелер
Сіз емшіге қаралдыңыз ба?

Құрөзекті (дифтерияны) зертханалық нақтылаудың тәсілдері

 

Құрөзектің жасырын және белгісіз (симптомсыз) түрде өту мүмкіндігі ескеріліп, оған күмәнданғанда бадамша бездің шырышы мен таспасын дифтерия таяқшасына (Corinebacterium diphtheriae) бактериологиялық тексеру жүргізеді.

Құрөзек – тек адамнан адамға ғана жұғатын жұқпалы дерт. Алайда онымен ауырған адам да, сондай-ақ уытты (токсигенді) штаммдарды тасымалдаушы да кесел жұқтыру бағытында қауіпті. Мұндай тасымалдың еш белгісі болмайды. Оны тек зертханалық тексеру арқылы анықтайды.

Дифтерия бактериялары – Леффлер бациллалары ылғалдың немесе шаңның өте ұсақ бөлшектерімен ауа арқылы берілуі мүмкін. Оған қоса бактериялрдың жұқпаланған тұрмыстық заттармен және кейде жұқпаланған тағаммен де таралуы ықтимал.

Дерттің алғашқы белгілері 2-10 тәуліктен соң байқалады. Дене қызуы 38-39оС-ге дейін жетеді. Тамақ ауырады, жұту қиындайды.

Құрөзектің белгілері баспаға (ангинаға) ұқсас, дегенмен соңғысына тән өзіндік белгілер болады. Басты айырмашылық – бадамша бездердің зақымдану түрі. Оларда тығыз таспа пайда болады.

Құрөзектің өзі емес, оның асқынулары аса қауіпті. Олардың ішінде: жұқпалық-уыттық талуды; миокардитті – жүрек бұлшықетінің зақымдануын; полинейропатияны – шеткі нервтердің зақымдануын; нефроздарды – бүйректердегі дистрофиялық үдерістерді; ДВС-синдромды – қан ұюының бұзылуын; крупты – жұтқыншақтың тарылуымен асқынған тыныс жолдарының қабынуын бөліп көрсеткен жөн.

Құрөзекті нақтылау үшін бірнеше әдіс: бактериологиялық, серологиялық және ПЦР-талдау, сондай-ақ қанның жалпы талдауы қолданылады.

Диагноз қоюға ерік беретін негізгі әдіс – дифтерияның микробилогиялық диагностикасы. Оны бадамша бездерінде ерекшеліктік тұнба болған баспаға, инфекциялық мононуклеозға, паратонзиллярлы іріңдікке (абсцесске) немесе ларинготрахеитке күдіктенгенде жүргізеді.

Бактериологиялық зерттеу үшін зақымданған тұстан жағынды алып, оны қоректік ортаға орналастырады. Шамамен 5-7 күннен соң биоматериалда дифтерия таяқшасының өскені және оларда уыттық қасиеттердің болуы анықталады. Қалыпты кезде өсудің болмауы тиіс.

Бұған қосымша ПЦР-диагностиканы қолдануға болады. Алайда диагноз нақтылауда ол міндетті емес. Бұл зерттеуге материал зақымданған ошақтан алынып, арнайы ортаға себіледі. Зертханада дифтерия бактериясының гендерін бөліп алады.

Серологиялық тексеру мақсатындағы қан көктамырдан (венадан) алынады. Лабораторияда олардан алынған сарысудан антиденелер анықталады. Бұл шамамен 2-5 жұмыс күніне созылады.

 

Фото ЦСМ-Центр современной медицины сайтынан алынды.

 

Әлия БӘЛІБАЕВА,

Ұлттық сараптама орталығының Қармақшы ауданы бойынша бөлімшесінің бактериолог-дәрігері,

Қармақшы ауданы,

Қызылорда облысы

Рухани білімді, тәрбиелі маман дайындау - басты мақсатымыз!

Г.С.СЕЙДІЛДАЕВА,

Қызылорда медициналық

жоғары колледжінің «Мейірбике ісі-2»

бөлімінің меңгерушісі,

М.К. ЕСДАУЛЕТОВА,

арнайы пән оқытушысы

Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында «Жаңа мамандар ашықтық, прагматизм мен бәсекелік қабілет сияқты сананы жаңғыртудың негізгі қағидаларын қоғамда орнықтыратын басты күшке айналады. Осылайша болашақтың негізі білім ордаларының аудиторияларында қаланады»-делінген.

Осындай болашақ бәсекеге қабілетті білікті мамандар дайындайтын білім ордаларының бірі - Қызылорда медициналық жоғары колледжі болып табылады. Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы айтылған міндеттерді орындауда колледж алдына жаңа мақсаттар мен міндеттер қойып отыр.Қазіргі таңда осы заманға сай сапалы білімі бар жоғары инновациялық технологияларды жақсы меңгерген орта буын медицина қызметкерлерін дайындайтын колледждің 90 жылдық мерейтойына орай «Зертханалық диагностика» мамандығының студенттері дайындығының заманауи талаптарға сәйкестігін анықтауда «Химия», «Анатомия», «Зертханалық жұмыстар техникасы» пәндері бойынша олимпиада өткізілді. Олимпиада барысында студенттердің заманауи дайындық деңгейі, мемлекеттік оқыту стандартына сәйкес өз мамандығы бойынша кәсіби тапсырмаларды өздігінен шешу деңгейі анықталды.

Байқау шартына сәйкес қатысушылар 3 кезең бойынша тапсырмалар орындады. Бірінші «Тестілеу кезеңінде» қатысушылардың теориялық білімі анықталды. Екінші кезеңде«Менің болашақ жұмыс орным» тақырыбындаконкурсанттар қазіргі таңдағы лабораториялық медицинаның жетістіктері, инновациялық технологиялармен, тың жаңалықтармен таныстырды. Қазылар алқасы қатысушылардың авторлық позициясын, мәліметтердің өзектілігі және хабарламалардың жаңашылдығын, конкурсанттың материалды таныстыруда жаңа технологияларды қолдануы және коммуникативтілігі, презентацияның көрнекілігі, мультимедиялық технологияны қолдануын бағалады. Олимпиаданың іс-тәжірибелік бағдарлау кезеңінде пәндер бойынша ситуациялық есептерді шешу барысында алған білімдерін сарапқа салды.

«Халықты халықпен, адамды адаммен теңестіретін-білім» деп Мұхтар Әуезов атап көрсеткендей, рухани ұлттық қажеттілікке жарайтын мықты білім алған, рухани ұлттық тәрбие алған болашақ мамандарды дайындау-колледждің басты мақсаты!

Рухани білімді, тәрбиелі маман дайындау - басты мақсатымыз!
Рухани білімді, тәрбиелі маман дайындау - басты мақсатымыз!

ҚР ӘМ «Сот сараптамалары орталығы» РМҚК филиалы Қызылорда облысы бойынша Сот сараптамалары институтының тыныс–тірлігіТарих тереңіне көз жүгіртсек 1951 жылы Одақтық және Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрліктерінің бұйрықтарымен Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігі жанынан Республикалық сараптама бюросы ,ал облыстық денсаулық сақтау бөлімдері жанынан облыстық бағыныстағы қалалар мен барлық селолық аудандарға қызмет көрсететін облыстық сараптама бюролары құрыла бастады, ал Қызылорда облысы бойынша 1953 жылы Қызылорда облыстық сот-медицина бюросы ашылып халыққа қызмет көрсету жолға қойылды.

Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 25.08.2014 жылғы №898 санды Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктердің аражігін ажырату жөніндегі шаралар туралы Жарлығында ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінен Әділет министрлігіне сот-медициналық, сот-наркологиялық және сот-психиатриялық сараптамалар жүргізу функциясын беру белгіленіп, осы негізде Қазақстан Республикасы Үкіметінің 30 желтоқсан 2014 жылғы №1403 « Сот сараптамасының кейбір сұрақтары туралы» атты қаулысы шығып, 1 қаңтар 2015 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және Әлеуметтік Даму министрлігіне қарасты « Сот Медицинасы Орталығы» Республикалық Мемлекеттік Қазыналық Кәсіпорыны Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі қарамағына өтсе , ал осы Кәсіпорынға 2015 жылдың 1 шілдесінен сот-наркологиялық, 2016 жылдың 1 шілдесінен сот-психиатриялық сараптамалары біріктірілді.

Елбасы Н.Назарбаевтың «Нұрлы жол-болашаққа бастар жол» , «Жүз нақты қадам» атты Қазақстан халқына жолдаған ұлттық Жолдауына сай ,бүгінде табысты жұмыс жасау үшін барлық қажетті жағдайлар жасалған.Әкімшілік реформа жүргізілді ,Үкімет пен атқарушы биліктің жаңа құрылымы жұмыс істеуде. Мемлекеттік басқарудың бұл жүйесі атқарушы органдарға жаңа міндеттер , жаңа мақсаттар жүктейді.

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі сот сараптама органдарының сараптама жүргізуі ҚР Қылмыстық-процессуалдық , Азаматтық процессуалдық кодексіне , «Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы » кодексіне, «Қазақстан Республикасындағы сот - сараптама қызметі туралы» Қазақстан Республикасының заңына және Қазақстан Республикасындағы сараптама органдарының сот-медициналық сараптама жүргізу тәртібі мен нұсқаулықтарына сәйкес жүргізіледі.

Қазіргі таңда Қызылорда облысы халқына сот-медициналық сарапшылық қызмет Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі «Сот сараптама орталығы» Республикалық Мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны Қызылорда облысы бойынша Сот сараптама институтында жүргізіледі. Қызмет көрсету аймақтарына: 7 аудан және 2 қала кіреді.

Құрылымына:

1. Әкімшілік-шаруашылық;

2. Жалпы сараптама бөлімі;

3. сот-биологиялық;

4. сот-гистологиялық;

5. химия-токсикологиялық;

6. медико-1криминалистикалык;

7. сот-наркологиялық;

8. сот- психиатриялық сараптама бөлімдері кіреді.

Сот-медициналық сарапшы болып жоғарғы медициналық білімі бар азаматтар жұмыс жасай алады, қазіргі таңда филиалда 20 сарапшы –дәрігер, 15 орта буын медицина қызметкері жұмыс істейді. Сарапшы- дәрігерлердің санатының деңгейі-62,5%, оның ішінде: 37% жоғарғы санаттағы мамандар, 18%-бірінші санаттағы мамандар, 8%-екінші санаттағы мамандар, 37%-санаты жоқ. Сарапшылар үнемі білімдерін жетілдіріп және халықаралық семинарларға да қатысып отырады.

Филиалда молекулярлық-генетикалық сараптамадан басқа барлық сот-медициналық сараптамалар түрлері жүргізіледі.

Сот-медициналық қызметтің негізгі міндеті Қазақстан Республикасының халқына сот-медициналық қызмет көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру болып табылады. Ең басты қызметтік бағыттары-қолжетімділікті, тиімділікті, сарапшылық сапасын арттыру. Сот-медициналық сараптама өндірісінің барлық кезеңдерінде Қазақстан Республикасы азаматтарының заңды құқықтары сақталады.

Сонымен қатар , сот-медициналық сарапшы құзырына :

-зорлықпен өлтірілген жағдайда мәйітке сараптама жүргізу ;

-зорлықпен өлтірілгендігіне күдіктенген жағдайда немесе мәйітті сот-медициналық тәртіппен зерттеу қажеттігімен түсіндірілетін жағдайлар кезінде мәйітке сараптама жүргізу;

-денсаулыққа келтірілген зиянның сипаты мен ауырлығын , жыныстық жағдайларын анықтау және сот-медицинасы саласындағы танымдарды талап ететін басқа да мәселелерді шешу үшін жәбірленушіге ,айыпталушыға және басқа да тұлғаларға сараптама жүргізу;

-зертханалық зерттеу әдістерін қолдана отырып,заттай айғақтарға сараптама жүргізу;

-тергеуге дейінгі тексеру материалдарына, қылмыстық, әкімшілік және азаматтық істерге,сондай-ақ жеке айыптау ісі бойынша сараптама жүргізу ;

-диагностика және емдеу кезіндегі кемшіліктердің бар – жоқтығын ,олардың науқасқа тигізген залалын, оған медицина қызметкерлерінің тікелей байланыстылығын; тиісті ереже, нұсқаулықтың сақталған- сақталмағандығын анықтау кіреді .

Сонымен қатар, заңды туындайтын сұрақтар (медициналық қызметкерлердің байқамай немесе әдейі жасағандығы , кінәлі немесе кінәсіз еместігі т.б. ) сот- медициналық сарапшылық комиссиясымен шешілмейді , ол сот- тергеу органдарының құзыретіне жатады.

Және ҚР ӘМ жауапты хатшысының бұйрығымен бекітілгендей « Сот медицинасы орталығы» РМКҚ ақылы қызметтер де жүргізеді. Ақылы қызмет арқылы жүргізілген қорытындылар жәбірленушінің , айыпталушының өзіне ғана беріліп, ол жөніндегі мағлұматтар сарапшы тарапынан жариялануға жатпайды.

Сот-медициналық сараптаманы ұйымдастыру және жүргізу тәртібі туралы нұсқаулығына сәйкес жарақаттардың дәрежесін бағалау олардың денсаулыққа тигізген зияны бойынша үш дәрежеге бөлінеді:

1.Жеңіл.

2.Орташа.

3.Ауыр.

Сол секілді қинау қылмысы бойынша сот-медициналық сараптама жүргізуде жәбірленушінің көрсетуіне сәйкес соққы әсеріне де мән берілу қажет.

Соққы дегеніміз жалпы еңбекке қабілеттілікті мардымсыз, тұрақты жоғалтуға немесе тәннің ауырсынуына әкелген, бірақ қысқа мерзімді денсаулықтың бұзылуына әкелмейтін күш қолданатын әрекет. Сот-медицина сарапшысы соққы фактісінен жәбірленушінің денесінде жарақаттар қалған болса, оларды қарапайым белгілерге сүйене отырып денсаулыққа келтірілген зиян ауыртпалығы бойынша бағалайды. Егерде соққыдан кейін қандайда бір объективті із қалмаса, онда сот-медициналық сарапшы өзінің қорытындысында жәбірленушінің арызын ескереді, объективті жарақаттардың болмағанын көрсетеді.

Сондай-ақ, қинау қылмысы бойынша жапа шектіруде кездесуі мүмкін. Жапа шектіру дегеніміз – нәтижесінде денсаулыққа зиян келтірілуі мүмкін әрекеттерді көрсетеді. Жапа шектіру (қинау) бұл көп мәрте немесе жүйелі түрде ауыртпалық келтіруге байланысты әрекеттермен (шымшу, кесу, әр-түрлі өткір және доғал заттар мен көптеген кішігірім жарақаттар тигізу, химиялық, физикалық факторлар әсері және де өзгеде балама әрекеттер) болуы мүмкін.

Сот –медицинасы сарапшысы жәбірлену фактысын анықтамайды. Бұл жерде де сарапшы: жарақаттың бар екендігін, сипатын, орналасқан орнын, олардың салынған уақытын, салынған уақыт алшақтығын, жарақат келтіру белгілері және механизмі мен жарақат салған құрал сипатын (медициналық мәліметтер бойынша да) анықтауға міндетті;

Денсаулыққа келтірген зиянның ауырлық дәрежесін шешу барысында сот-медициналық сарапшы жоғарыдағы Нұсқаулықтың тиісті бөлімдерін басшылыққа алады.

Сот-тергеу органдарының қаулысының негізінде жәбірленушіні объективті тексеріп және медициналық құжаттардың негізінде зиянның ауырлық дәрежесін анықтау сот-медицина сарапшысының құзыретіне кіреді. Денсаулыққа келтірілген зиянды бағалау барысында сот-медициналық сарапшы қорытындысында:

1. Денсаулыққа келтірілген зиянның объективті көзқарастан туындайтын белгілері (тырналған жара, қанталау, кесілген, жанышталған жара, және т.б.) олардың сипатын мен орналасуын және медициналық зерттеулер құжаттарының нәтижесін;

2. зиян келтіруі мүмкін құрал немесе зат түрін;

3. пайда болу механизмі;

4. зиян келтірілу мерзімі;

5. денсаулыққа келтірілген зиян дәрежесін көрсетеді.

Объективті және медициналық мәліметтер бойынша жәбірленушінің өміріне қауіп төндірілгені анықталған жағдайда сот-медицина сарапшысы денсаулыққа келтірілген зиян дәрежесін жәбірленушінің ауруханадан шығуын күтпей-ақ анықтауға мүмкіндігі бар, ал денсаулыққа келтірілген зиян туралы болжамды пікірмен алдын-ала шешімге келуге жол берілмейді.

Жоғарыдағы Нұсқаулыққа сәйкес қинау кезінде анықталған жарақаттар дәлелдемелікті нақтылау мақсатында фотосуретке, бейнатаспаға түсіріліп, қорытындыға қоса тіркеліп, сарапшылық тағайындаған тұлғаға беріледі.

Филиал әкімшілігі құқық қорғау ұйымдарымен, Қызылорда облысы ішкі істер тергеу басқармасымен, аудандық, қалалық полиция бөлімінің тергеушілері және әділет министрлігі сот сараптама институтының сарапшыларының қатысуымен сот медициналық сараптама жүргізудегі көкейкесті сұрақтар және сараптама тағайындаудағы талаптар жайлы үнемі мәжілістер өткізіп, онда сараптаманы тағайындаудағы тергеу қызметкерлерін ойландырып жүрген сұрақтарына жауап беріліп тұрады.

Филиал сарапшылары судья немесе қорғаушылардың шақыртуымен қалалық және аудандық сот процестеріне қатысып, шешімін таппай тұрған күрделі қылмыстық мәселелер бойынша өздерінің ғылыми тұжырымдарымен негізделген көрсетімдерін беріп, сот шешімінің дұрыс шығуына өз үлестерін қосып тұрады.

Сонымен қатар, филиал сарапшылары жергілікті денсаулық сақтау ұйымдарымен, емдеу мекемелерімен , облыстық «ЖИТС-тың алдын алу және оған қарсы күрес орталығымен» (жүре пайда болған иммундық тапшылығының синдромы) , облыстық обаға қарсы күрес стансасы мамандарымен бірге тығыз байланыста жұмыс жүргізеді. Емдеу мекемелерімен науқасқа қойылған диагноздың алшақтығын болдырмау мақсатында клиникалық-анатомиялық конференциялар, семинар-кеңестер өткізіліп талқыланды.

Туберкулез, обыр және қан айналым жүйесі ауруларынан болған өлімдер арнайы бақылауға алынып тұрады.

Филиал ұжымы облыста өткізіліп жатырған іс-шаралардан қалыс қалмайды. Қызылорда облысы Әділет органдары үйлестіру кеңесінің төрағасы Қ. Е.Сапаровтың ұйтқы болуымен қарттар мен жетім балаларға ,алимент ала алмай отырған аналардың балаларына қол ұшын беру мақсатында қамқорлық акцияларына және ораза айы кезінде мұсылмандық парыздарын өтеп жүрген ақсақалдарға орталық мешітте ауыз ашар беріп өз үлестерін қосып отырады.

Филиал сарапшыларының елеулі еңбектері дер кезінде ескеріліп Министрлік, Орталық және облыс әкімдігімен , облыстық әділет департаменті басшылығымен өз дәрежесінде бағаланып ,соған сәйкес сарапшылар мен қызметкерлер марапатталып тұрады.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы №34 қаулысына сәйкес, «Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот медицина орталығы» Мемлекеттік мекемесінің қосылуымен қайта құрылып, атауының «Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот сараптамалары орталығы» Республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны Қызылорда облысы бойынша Сот сараптамалары институты болып өзгерді.

«Сот сараптамалары орталығы» сот медициналық сараптама зерттеулерін, сот-психиатриялық және сот наркологиялық сараптамаларын жүргізеді

 

Қосберген КУЛЬМУРЗАЕВ,

Қызылорда облысы бойынша Сот сараптамалары институтының

жалпы сараптама бөлімінің жетекшісі

сот медициналық сарапшы 

 

ҚР ӘМ «Сот сараптамалары орталығы» РМҚК филиалы Қызылорда облысы бойынша Сот сараптамалары институтының тыныс–тірлігі


МЕДИЦИНАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ

ПЕДАГОГИКАНЫҢ ЗЕРТТЕУ ТӘСІЛДЕРІ


ПЕДАГОГИКАНЫҢ ЗЕРТТЕУ ТӘСІЛДЕРІҒылым өз пәнін үнемі зерттеп отырмайынша дами алмайды. Педагогика ғылымы да өзінің күш-жігерін, тәрбие, білім беру, оқыту мәселелерін зерттеуге бағыттайды.

Педагогикалық зерттеулер теориялық және эмпирикалық деп бөлінеді.

Теориялық әдістер: ғылыми педагогикалық әдебиеттерді талдау; индукция; дедукция; жіктеу; аналогия; салыстыру.

Эмпирикалық әдістер: мәліметтерді жинау (бақылау, әңгімелесу, сауалнама, тест); тексеру және өлшеу (шкалалау); мәліметтерді өңдеу; математикалық, статистикалық, графикалық кесте; баға беру әдістері (өзін өзі бағалау, рейтингі, педагогикалық консилиум); зерттеу нәтижелерін тәжірибеге енгізу (эксперимент). Зерттеудің соңғы мақсаты - заңдылықтарды анықтау (орнату). Зерттеу әдістері екі топқа бөлінеді: негізгі (бақылау мен эксперимент) және көмекші (зерттеу материалдарын жинау және оларды өңдеу).

Эксперимент - қызмет үдерісіне және сынағына белсенді қатысуды болжайтын әдіс. Эксперимент - оқыту мен тәрбиенің қандай да бір әдісін, тәсілін тәжірибе арқылы сынақтан өткізу. Экспериментті өткізер алдында белгілі бір педагогикалық әдіс-тәсілдің тиімділігі туралы ғылыми гипотеза айтылады. Ғылымға сүйеніп жасалған, алдын-ала айтылған ой - гипотеза деп аталады. Көлемді экспериментке көп оқушылар қатысады. Жергілікті микроэксперименттерде аз оқушы болады. Ірі көлемді эксперименттерді мемлекеттік, ғылыми мекемелер және білім беруді басқару органдары өткізеді. Ойдағы эксперимент - іс әрекетті санада жасау.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі «Медбикелік мамандығы» бойынша қолданбалы бакалавриатты енгізу бойынша жобаны жүзеге асыруды 2014 жылы эксперименталды тәртіпте 6 мемлекеттік медициналық колледж базасында, соның ішінде Қызылорда медициналық колледжінде бастады.

«Медбикелік іс» мамандығы бойынша Қазақстан Республикасында қолданбалы бакалавр мамандарын даярлауына шет елдік сарапшылардың (Финляндия) қатысуымен әзірленген оқу бағдарламасы енгізілді. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2011 жылғы 20 сәуірдегі№152 бұйрығымен бекітілген «Оқытудың кредиттік технологиясы бойынша оқу процесін ұйымдастыру қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының негізінде «Анатомия, физиология және патология» курсына жұмыс оқу бағдарламасы жасалды.

Мамандығы 0302000 «Медбикелік іс», біліктілік деңгейі: 5-ші қолданбалы бакалавриат деңгейіндегі жоғары білім. Сабақ өту кезеңі: I-күзгі семестр, оқыту түрі: күндізгі. Аудиториялық жұмыс (лекция, кіші топшалар, PBL, CBL және т.б.) - 15 сағат, клиникадан тыс симуляциялық/лабораториялық (докл) сабақ – 90 сағат. Оқытушының жұмыс жүктемесі (сағат) – 115, соның ішінде: оқытушының қатысуымен жүргізілетін студенттің өзіндік жұмысы, аудиториялық сағат. Симуляциялық/лабораториялық клиникадан тыс – 45*2 топша.

Силлабус-студенке арналған жұмыс оқу бағдарламасы жасалды. Оқу әдістемелік кешендер құрастырылды.

 

Алима СУЛЕЙМЕНОВА,

«Анатомия» пәнінің оқытушысы

Қызылорда медициналық жоғары колледжі

 

ДЕНСАУЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯСЫДенсаулық - физикалық, соматикалық, әлеуметтік және рухани болып төртке бөлінеді. Ағзада денсаулықтың осы аталған түрлері бір-бірімен өте тығыз болады. «Салауатты өмір сүру салты» деген түсінік тек үстіртін көзқарасқа ғана жарайтын жан дүние болып көрінетіні сөзсіз.

Психологиясы сау адам ауруды болдырмау, ауырған күнде қайтсе де одан сауығудың тәсілдерін пайдаланып, одан қандай да болмасын жолдар тауып құтылады. Адамның ақыл-ойы, оның істеген ісіне, жұмыс жасау қабілетіне әсер етеді. Керісінше, адамның бір жері сырқаттанған болса, жоқ сырқаттарды өзі ойлап тауып білгір бола кетсе, онда бұл оның психикасының тепе-тендігініңбұзылғаны деген сөз. Мұндай сырқаттар мен сырқаттанғандарды ятрогендік (өзін-өзі сендіруден болатын) дерт деп түсіндіреді. Кейбір жағдайларда ауыр күйзеліс жағдайды басынан өткізген немесе қатты ренжіген адамның сырқаттанатыны да кездеседі. Осы айтылғандардың бәрі дене (ағза) саулығын және әлеуметтік саулықты сақтау үшін психикалық саулықтың керек екенін аңғартады.
Сырқаттанған адамның көңіл-күйін көтеру, оның көңіліне (психикасына) «жазылып кетемін»деген психикалық ой-пікір тудыру - бұл дәрі-дермектен де артық баға жетпес дүние. Сонымен бірге кеселден жазылуына рухани сенім тудырып, көңіл-күйді көтере түседі. Ағзада ерекше қарсылық күші пайда болады. Яғни ерекше түрде дамыған жасырынып жатқан ағза күші оянады. Иммунитет дами түседі.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) ғылыми деректеріне қарағанда, барлық сырқаттардың 45% күйзелістен туындайтыны байқалады. Егер күйзеліс жиі-жиі болып тұрса, онда ағзада бұрынғы қалпына келмейтін физиологиялық-биохимиялық үдерістер жүріп, дәрменсіздік пайда болады. Адамның көңіл-күйі тым төмендеп кетіп, денсаулығы нашарлап, ұйқы қашады. Психикалық дерттер ағзада орын ала бастайды.

Сондықтан күйзелістің тетік-тегерішін анықтау, онын мүмкіндіктерін және күйзеліс қақтығыстарының алдын алу, оның зиянды әсерлерінен аулақ болу қажет.

 

Ж.Ж.СҮЛЕЙМЕНОВА,

Қызылорда медицина колледжінің педагог-психологы

ДЕНСАУЛЫҚ ЖӘНЕ ЕРІКАдамның басына түскен қиындықтарды жеңу үшін оның еркі болуы керек. Еркі күшті адам әрқашан өзінше тіршілік етеді, ешкімнің кеңесін қажет етпейді.

Әрқашан өз алдына қойған мақсаттарына жетіп отырады, яғни ерік – адамның өз мінез–құлқын саналы түрде меңгере алу қабілеті. Адамның мінез-құлқы мен әрқилы істерді орындауға ұмтылуының маңызы зор, ол мақсатты істерді орындауға бағытталады. Қиын– қыстау жағдайлардан жол тауып шығуға жетелейді, соны жүзеге асыруға қажетті құралды табады.

Тарихта болған белгілі адамдардың өмір жолына назар аударсақ, олардың алға қойған мақсаттарын орындау үшін орасан зор күш жұмсап, рухтанып, қиыншылықты ерікті істерімен жеңіп шыққанын көреміз. Бұған мысал ретінде «Шығыстың қос жұлдызы» атанған Әлия мен Мәншүктің Екінші Дүниежүзілік соғыстағы ерлігін айтуға болады.

Адамдардың алға қойған мақсаттары алуан түрлі ішкі және сыртқы қиындықтарға байланысты біркелкі орындалмай қалады. Еркі күшті адам мұның бәріне төтеп беріп, өз мақсаттарын түгелдей орындап отырады. Ерік адамдардың нерв жүйелерінде қарқында дамиды. «Үлкен ерік, – деп жазды ұлы педагог А.С.Макаренко, — тек өзінің алдына қойған мақсаттарын ғана орындап шығу ғана емес, сонымен бірге өзіне жағымсыз, залалды заттарды бірден тастап кетуі (темекі шегу, алкогольмен әуестену, есірткі заттармен, улармен әуестенуі және т.б.)». Ерік өзінен-өзі туындайды. Еріктің физиологиялық механизмін ұлы физиолог И.П.Павлов толығымен анықтап шыққан. И.П.Павловтың қорытындысы бойынша, еріктің дамуы екінші сигналды жүйеге байланысты.
Қиын жағдайларда адамдардың қиындықты жеңуге деген өзіне тілегі және мүмкіндігі (дайындығы) болуы керек. Қандай жағдайлар болмасын адамда қажырлы үміт пен үлкен тіршілік сезімі болуы тиіс. Егер жас балаларды «Сен түк білмейсің»,- деп желкелей берсең, онда белгілі бір теріс сезім пайда болады да, ол дами түседі. Ондай тәрбиеден аулақ болуымыз қажет. Біздің еврейлердің жас балаларын қалай тәрбиелейтініне үлкен көңіл аударғанымыз жөн. Олар өз балаларын «Сен көп білесің, сен батырсың» деп сезім бостандығын күшейтеді. Біреу үйіне қонаққа келсе, балаларын үстелдің үстінде отырғызып, ол кісі не айтады екен деп, одан ол тәрбие және білім алсын деген ниетпен балаларын жақындатады. Ал біздің қазақтарда, жасыратыны жоқ, ондай тәрбие кейінгі кезде жоғалып бара жатыр. Жас балаларда күйзеліс әрекетіне деген психологиялық дайындық - күйзеліске төтеп берер дайындық ерік болуы қажет, яғни күйзеліске төтеп беретін еріктің болатынына сенім тудырудың аутогендік жаттығулардың қажеттігіне сендірудің маңызы орасан зор. Сондай-ақ қимыл белсенділігінің психикалық-физикалық жаттығудың, «Шипагер» емі терапиясының «Цигун емінің» - белсенді нуктелерді бармақпен басудың, тыныс алу гимнастикасының (оның 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші амалдарының) маңызы бар.
Адам өміріне қауіп-қатер төнген шақта адамның қайратты болуы және қалай болғанда да өзін еркін ұстап, жақсылыққа бағыттауы керек, қандай жағдай болса да адам қорықпауы қажет. Ержүрек болуы тиіс. Өмірді сақтап қалу — әркімнің өзіне, психологиялық жай-күйіне, психологиялық саулығына байланысты. Өзін-өзі сыйлау және ұстай білу күнделікті іс-әрекетке қарсы тұра білу ерік қабілетін күшейтеді. Адам психологиялық саулығын қалыпты ұстайды. Күйзеліс болмау үшін адамның нағыз қажетті істермен айналысуы керек. Салауатты өмір сүру салтын сақтау, мұңаймау, жағымсыз жерлерден бойды алыс ұстау арқылы күйзелісті жеңудің жолдарын іздегені жөн. Осы айтылғандардың бәрі — психопрофилактика болып есептеледі. Психопрофилактиканың бір түрі релаксация (босаңсу) — дене мен психиканы керексіз жабырқаудан, бос ойдан адамды тез арылтып, абыржудан сақтайды.

 

Ж.Ж.СҮЛЕЙМЕНОВА,

Қызылорда медицина колледжінің педагог-психологы

 

Қызылорда облыстық онкология орталығының жетістіктері мен проблемалары

Кәрібай ТӨЛЕУТАЙҰЛЫ,

медицина ғылымдарының докторы, профессор, жоғары санатты дәрігер онколог және денсаулық саласын ұйымдастырушы

 


 

Бүгінгі таңда Қызылорда облысында 750000- нан астам халық тұрады десек, жыл сайын олардыңң мыңнан астамы қатерлі ісікке шалдығады. Яғни, әр 100 мың адамға шаққанда 135,0 келеді.Бұл республика көрсеткішімен салыстырғанда төмен ( 198,8).

Облыстық онкологиялық орталықтың тарихы 1949 жылы Қызылорда қаласындағы облыстық аурухана емханасының жанынан ашылған онкологиялық кабинеттен басталады. 1951 жылдың желтоқсан айында рентген сәулесімен емдейтін қондырғы орнатылып, ол 1952 жылдың қырқүйек айынан жұмыс істей бастады.

1956 жылдың мамыр айының 29 жұлдызында облыстық денсаулық сақтау бөлімінің №163-А бұйрығымен бекітілген 25 төсек орындық Қызылорда облыстық онкологиялық диспансері құрылды. Бас дәрігер болып медицина ғылымдарының кандидаты Алексеев Алексей Семенович тағайындалып, осы қызметті 1974 жылға дейін үлкен абыроймен атқарды.

1974-1977 жылдары облыстық онкологи ялық диспансерінің бас дәрігері қызметін Байкенжеев Роберт Абдуллинұлы атқарса , 1977-1985 жылдары онкологиялық диспансердің бас дәрігері қызметін медицина ғылымдарының кандидаты Мұсабеков Темірбек Мұсабекұлы атқарды. 1977-1978 жылдары радиологиялық кабинет салынып, Ресейден шыққан Агат- с дистанциялық гамма сәулесімен емдейтін қондырғы алынып, сәлемен емдеу әдісі енгізілді.

1982 жылы онкология диспансері 75, 1986 жылы 100 төсектік орынға кеңейтіліп, түнгі дәрігерлік кезекшілік ұйымдастырылды.

Онкологиялық диспансердің ғимаратының авариялық жағдайда екені ескеріліп, республика деңгейіне дейін көтерілді. Қазақстан Республикасының жоғарғы кеңесінің 1989 жылы өткен 12 сессиясында Қызылорда облысында онкологилық диспансер салу туралы сессия төрағасы Ерік Асанбаев өз баяндамасында атап өтті. Осыдан кейін 240 төсек орынға арналған онкология диспансеріне жоба сметалық құжат жасалып, ол Алматы қаласында экспертизадан өтіп оңтайлы баға алды. Бұған сол кездегі облыс әкімінің орынбасары Кемал Нұрекешов тікелей атсалысып, ауыз толтырып айтарплықтай көмек көрсеткен болатын. Өкінішке орай Кеңес үкіметі таралып, бұл жұмыс тоқтап қалды.

1997 жылы қала әкімі Б.С. Досманбетовтің қолдауымен диспансер "Мерей” мөлтек ауданында орналасқан екі қабатты "Алпамыс” балалар бақшасының ғимаратына көшірілді. 2002 жылдың ақпан айында онкологиядық диспансер облыстық онкологиялық орталық болып өзгертіліп, архитектуралық құрылысы және жабдықталуы жағынан Қазақстан Республикасы бойынша ешбір теңдесі жоқ Еуропалық стандартпен салынған облыстық медицина орталығының типтік ауруханалық ғимаратына көшірілді.

Осы медицина орталығының жанынан 2002-2003 жылдары санитарлық талаптарға сай екі радиологиялық корпус салынып, іске қосылды.

Қызылорда облыстық онкологиялық диспансердің деректері негізінде бес медицина ғылымдарының кандидаттары ( И.П. Шапочников, А.С. Алексеев, Т.М. Мұсабеков, А.Ж. Жадырасынов, К.Төлеутайұлы) және екі дәрігер онколог медицина ғылымдарының докторы атағын алу мақсатында диссертация қорғады (К. Төлеутайұлы, Ұ. К. Төлеутай -Phd).

Онкологиялық диспансердің қызметкерлері екі монография, жоғарғы оқу орнына арналған екі оқулық, бір ғылыми-көпшілік кітап, төрт оқу-әдістемелік құрал және 200 астам ғылыми-мақалаларды облыс, республика, жақын және алыс шет елдерде баспа беттерінде жариялады. 2006 онкология диспансерінің 50 жылдығы республика көлемінде аталып өтіліп, ғылыми- практикалық конференция материалдары өз алдына жинақ болып шығарылды.

2009 жылы Тынық мұхит және Европа Университеттерінің бірлестігі негізінде облыс көлемінде орын алып отырған экологиялық ахуал жөнінде мақала жазылып, ол Қытай елінің Шанхай қаласында баяндалып, баспа бетіне жарияланса, 2015 жылы Австрия және Неапал елдерінің ғалымдарының қатысуымен Қызылорда қаласынды Қорқыт Ата мемлекеттік университетінде онкология саласының жетістіктері баяндалды.

Онкологиялық орталықта 30 дәрігер қызмет атқарады. Олардың ішінде 13 жоғары, 5 бірінші және 1 екінші біліктілік санатты дәрігерлер, немесе дәрігерлердің 63,3 пайызы біліктілік санатына ие. Орта буын медицина 75 қызметкерлері арасында 14 жоғары, 17 бірінші және 8 екінші біліктілік санаттары бар (51,8%) .

Облыстық онкология орталығы 2013 жылдың көрсеткіштеріне орай Қазақстан Республикасының ұлттық бизнес рейтингісінің қорытындысы бойынша көшбасшы мекеме атығына ие болды.

2015 жылдың август айында облыстық онкология орталығының директоры болып медицина ғылымдарының кандидаты Сәкен Бақтыбергенұлы Сергазиев тағайындалды.

Ұйымдастыру-әдістемелік бөлімі қатерлі ісік алдындағы және қатерлі ісік кеселдерін анықтау, онкологиялық науқастарды есепке алу, онкологиялық қызметке талдау жүргізу және облыстың емдеу-алдын алу мекемелерінде ұйымдастыру-әдістемелік көмек көрсету сияқты жұмыстарымен айналысады. Қазіргі кезде ұйымдастыру-әдістемелік бөлімімен онкологиялық науқастарды есепке алу және диспансеризациялау «Канцер-регистр-онкологиялық науқастың электронды тіркелімі», ауруханалық және амбулаториялық қызметке талдау және ауруханаға жатқызу компьютерлік бағдарламалары енгізілді.

Онкологиялық науқастарды ерте және дер кезінде анықтау мақсатында барлық аудан және қала емханаларында әйелдерді тексеру кабинеттері жұмыс істеуде. 2014 жылы Шиелі ауданында және қалалық №6 ЕМХАНАДА ЕР АДАМДАРДЫ ПРОФИЛАКТИКАЛЫҚ МАҚСАТТА ТЕКСЕРУ КАБИНЕТТЕРІ АШЫЛДЫ.

Хирургия бөлімі 50 төсек орынға жабдықталып. қазіргі таңда асқазан-ішек, өңеш жолдарына, бауырға; өкпеге, бүйрекке, қуық, қалқанша, сүт бездеріне, сүйекке және дәнекер тіндеріне оташылдық ем жүргізілуде. Сонымен қатар, ауыр науқастарды емдейтін және операциялық емнен кейін бақылайтын реанимация бөлімі ашылды (2007). Хирургия бөлімінде күрделі оташылдық емнің жүргізілуіне байланысты және жаңа технологияны енгізу мақсатында облыстық денсаулық сақтау басқармасының қолдауымен жергілікті бюджеттен және Республика көлемінде онкологиялық бағдарлама қабылданып, арнайы қаржы бөлініп, шетелдерден шыққан жасанды дем және наркоз беретін, қан кетуді тоқтататын, операция үстінде жарық беретін (2008), санды маммограф (2007), эндовидеогастроскоп, эндовидеоколоноскоп, рентгендиагностикалық (20014) сияқты қондырғылар алынып іске қосылды.

Дәрігерлердің білімін көтеруге аса назар аударылып, бес дәрігер екі жылдық клиникалық ординатура бітіріп, жоғары маманданған хирургиялық көмек көрсетілуде. Мен олардың елдік іске жұдырықтай жұмылып, атқарып жатқан қызметтерін өз басым мақтанышпен айтып жүремін. Мен бұл арада өте күрделі ота емін, атап айтқанда «субтотальды» өңеш резекциясы, асқазанды толық кесіп алып тастау, қуық асты безімен қуықты бірге кесіп алып тастап, ішектен жасанды қуық жасау, бауыр және ұйқы бездерінің резекциясы, гистерэктомия және т. б. операциялар жасап жүрген жоғарғы санатты хирург Шахмарат Есенжолұлы Оспановпен, Болат Қожабайұлы Тлеулиевті және Азиз Раушанбекұлы Құрбанбаевті ерекше атап өтер едім.

Химиотерапия және сәуле бөлімі 50 төсек орынға арналып, қазіргі заманға сай европалық сапамен шығарылған дәрі-дәрмектер (гемзар, роферон, таксотер, навельбин, кселода, гливек, ГЕРЦЕПТИН және т.б.) онкологиялық кеселдерді емдеуде кең түрде қолданылуда.

2003 жылдың 12 қыркүйегінде Чехия елінде шыққан «Терагам» аппаратымен жабдықталған жаңа радиологиялық корпус салынып, дәрігер-радиолог Чехия елінде мамандандырылып, қазіргі таңда «Терагам»- қондырғысы арқылы онкологиялық ауруларға сәуле емі жүргізілуде. «ТЕРАГАМ» гамма-терапиялық аппаратымен жұмыс істеу өте тиімді. Орталықтандырылған компьютерлі бағдарламамен қамтамасыз етілген, соңғы үлгідегі ротациялық терапиялық қондырғысы бар және халықаралық стандартқа, қауіпсіздік талаптарына сай келеді. 2001 жылдан бастап ми қатерлі ісігіне сәуле емі, 2007 ж. Германия елінде шыққан қуысты дене мүшелеріне құралас сәуле емін жүргізетін «Мультисорос», 2008 ж. Англия елінде шыққан сәуле еміне топографиялық дайындық жүргізетін қондырғы «Симулятор» алынып, сәуле көзімен емдеуге қолайлы жағдай туғызылды.

Қызылорда облыстық онкология орталығының жетістіктері мен проблемалары

«Терагам» гамма-терапиялық қондырғысы

Қызылорда облыстық онкология орталығының жетістіктері мен проблемалары

Құралас сәуле емін жасайтын «мультисорос» қондырғысы

Амбулаториялық-емханалық бөлім. Емхана облыс тұрғындарына диагностикалау және мамандандырылған көмек көрсетеді. Емханада жалпы онкология, онко-урология, онко-гинекология, онко-хирургия, лор, маммология, химиотерапия және радиология бойынша қабылдау жұмыстары жүргізіліп, кеңес беріледі. Халыққа тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемінің шеңберінде онкологиялық науқастарды дәрілік заттармен қамтамасыз ете отырып, жаңа стационарды алмастыру технологиясы енгізілді. Атап айтқанда, 2013 жылы амбулаториялық химиотерапия және әлеуметтік қызмет көрсететін кабинеттер, емхана жанынан 15 төсек орынға арналған күндізгі стационар ашылып, жылына 600-700- дей науқас ем алып шығуына жағдай жасалды. Сонымен қатар, амбулаториялық жағдайда ота жасайтын кабинет ашылып, 2013 жылы көлемі жағынан шағын 286 ота емі диагностикалық және емдік мақсатта жасалса, 2014 жылы 393 адамға осындай жұмыстар жасалды.

Эндоскопиялық кабинет 1986 жылы ашылып, эндоскопиялық зерттеулер кең түрде қолданыла бастады. Эндоскопиялық әдіс жоғарғы тыныс алу және асқазан-ішек жолдары ауруларын анықтаудағы күрделі сұрақтарды шешуге, сонымен қатар келешекте емдеу әдісін таңдауға және морфологиялық зерттеуге мүмкіндік береді.

Қазіргі таңда онкология орталығында кабинет асқазан-ішек жолдарын және тыныс алу жүйелерін тексеретін Жапон фирмаларының «Олимпус» және «Пентакс» эндовидеофиброталшықты оптикалық аппаратураларымен толық қамтамасыз етілген.

1994 жылы ультрадыбысты зерттеу кабинеті ашылып, Австрия фирмасының «Combison» аппаратымен жабдықталды. Сонымен қатар Италия-АҚШ-Германия фирмасының «Sonolain G-50» түрлі-түсті доплері бар аппараты алынып (2005), ол әр түрлі дене мүшелерінің патологияларын, атап айтқанда қабыну, қатерлі және қатерсіз ісіктерді анықтауға қол жеткізілді.

Рентген-диагностикалық кабинетте компьютер арқылы басқарылатын цифрлы «Маммограф» (2008) және жылжымалы рентгендиагностикалық«» (2008) және үш орынды санды рентген диагностикалық аппараттарымен (20014) қамтамасыз етілді. 2013-2014 жылдары онкологиялық бағдарлама арқылы дірігер маммологтың 8 штаты бөлініп, оның үшеуі Арал, Қазалы және Жаңақорған аудандарына, бесеуі қала емханаларына бөлінді. Облыс әкімі Қ. Көшербаевтің қолдауымен жол картасы арқылы 2014 жылы жүргізіліп жатқан скрининг жұмыстарына байланысты онкология орталығына қосымша 4 штат дәрігерлік және 4 штаттық бірлік орта буынды қызметкерлерге қаражат бөлінді. Сонымен қатар жеті ауданға жеті Фиброколоноскоп және жеті компьютер алынып онкологиялық науқастың электрондық тіркелімімен аудан деңгейінде жұмыс істеуге қол жеткізілді.

Цитологиялық зертхана облыс бойынша орталықтандырылған және барлық қалалық кеңес беру диагностикалық емханалардан түскен материалдарға зерттеулер жүргізеді.. 1996 жылы Қазақстан Республикасының ДСМ-нің 29.12.1993ж. шыққан № 509 «Республикада цитологиялық қызметті жетілдіру» бұйрығына сәйкес барлық аудандарда цитологиялық зертхана ұйымдастырылып, оларға дәріс беріліп, қазіргі таңда барлық аудандарда цитологиялық зертханалар қатерлі ісік және ісік алды дерттерін анықтауда өз үлестерін қосуда. 2008 жылы өркениетті елдерде қолданылып отырған Пап -тест зерттеу әдісі енгізіліп, Корея елінен шыққан шыны препараттарды автоматты түрде бояйтын және сұйықты цитология қондырғылары (2012). Алынып жаңа технологиялар енгізілді.

Патоморфологиялық зертхана. 1957 жылы облыстық онкологиялық диспансерінде патоморфологиялық зертхана ұйымдастырылып,. 1968 ж. облыстық диспансердің патоморфологиялық зертханасы облыстық аурухананың патоморфологиялық зертханасымен біріктіріліп орталықтандырылған зертхана ашылды. 1999 ж. бастап патоморфологиялық зертхана облыстық онкологиялық диспансерінде қайтадан ұйымдастырылды.

2012 жылы Жапония елінен шыққан цифрлы видеомикроскоп алынса, иммуногистохимиялық зерттеу әдістері 1913 лизинг арқылы иммуногистохимиялық анализатор алынғаннан кейін басталып, әр науқастың организмінің жеке ерекшелігіне орай емдеу жұмыстары енгізілді. Сонымен қатар телепатология қондырғысы 2014 жылы алынып, ол интернет желісіне қосылып, онкология институтына патоморфологиялық материал электронды желі арқылы жіберіліп, кеңес алуға мүмкіндік туып отыр.

Қәзіргі таңда 175 төсек орынға арналған аурухана емханасымен жаңадан ғимарат салуға техникалық экономикалық негіздеме жасалуда.

Облыстық онкология орталығы 2013 жылдың көрсеткіштеріне орай Қазақстан ұлттық бизнес рейтингісінің қорытындысы бойынша көшбасшы мекеме атығына ие болды.

Сонымен облыстық онкологиялық орталықта келешекте компьютерлі томографпен, сызықты үдеткішпен, жақын фокусты рентген-терапиялық және қәзіргі заманның талабына сай ультрадыбысты қондырғылармен жабдықтау жоспарлануда.

 

Алда тұрған міндеттер де аз емес. Олардың бастысы – адам денсаулығын жақсарту. Көмек сұрап келгендерге сапалы ем жасай отырып, ауырмаудың жолын ұсыну. Қатерлі ісік бұрынғыдай мүлде үміт үзетін ауру емес. Тек ерте анықталса оның нәтижесі де жақсы болатыны сөзсіз. Ол үшін қәзіргі таңда жүргізіліп жатқан профилактикалық тексерулерден (скрининг) өтіп тұрса болды.


Орта медициналық білім берудегі дуалдық жүйені енгізудің кейбір мәселелеріГулсара Хамарқызы ЖАКИПОВА,

Қызылорда медициналық колледжі,

мейірбикелік ісі бойынша мұғалім

 

Бүгінгі таңда әлемде кәсіби мамандарды дайындау ісінде дуалдық білім беру жүйесіне жете көңіл бөлінеді. Маман дайындаудың мұндай жаңа үлгісі орта медициналық білім беруде де аса қажет. Өйткені денсаулық сақтау саласына арнап орта медициналық білімді мамандарды дайындау кезінде көбіне медициналық колледжде студенттің алатын теориясы мен практикасында алшақтық болатыны баршаға мәлім. Мұндай кемшілік оқу процесінде теориялық және практикалық дайындықты үйлестіретін дуалдық білім жүйесінде жоқ. Сол себепті ол дамыған елдерде кәсіби даярлықтың ең ықпалды формасы ретінде кең тараған.

Дуалдық білім беру бұл жүйеге қызығушылық танытатын барлық тұстардың – емдеу-профилактикалық мекемелердің (ЕПМ), болашақ медицина мамандарының және мемлекеттің талаптарына лайықты жауап бере алады.

Бұл жүйе өңірлік еңбек нарығында медициналық мекемелердің ағымдағы және келешектегі сұраныстарын қанағаттандыруға, сондай–ақ медициналық колледж бен облыс ЕПМ–нің әлеуметтік серіктестігі мен өзара ықпал ету механизмдерін дамытуға ерік береді.

Болашақ медицина мамандарын практикалық тұрғыда дайындаудың рөлін арттыру нәтижесінде олардың өндірістік машықтары колледждегі оқу сатысында–ақ қалыптаса бастайды. Бұған оқу процесінің практикалық құрамдас бөлігін көбейту және кейбір маңызды сабақтарды жұмыс орнында өткізу жолымен қол жетеді.

Кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы оқу процесіне оқытудың жаңа технологиясын ендіру дуалдық білім беру жүйесінің басты мақсаттарының бірі.

Дуалдық білім беру бағдарламаларының негізгі артықшылықтары ретінде жоғары білікті орта медицина мамандарын дайындау ықпалдылығын арттырудың қосымша мүмкіндігін, студенттің барынша кең дамуына ықпал етуін, жас мамандардың әлеуметтенудің жаңа сатысынан өтуін, яғни олардың «шынайы өмір» жағдайында әрекет ету қабілетін шыңдауын, бұл жүйемен дайындалған медицина мамандарының денсаулық сақтау мекемелеріне бірден сіңісіп кету мүмкіндігін, демек оларға кәсіби бейімделудің (адаптацияланудың) қажет болмауын ерекше атап өтуге болады.

Теориялық және практикалық оқыту медициналық колледжде, медициналық мекемеде және сол ЕПМ жанындағы оқу бөлмелерінде өтеді.

Дуалдық білім беру бойынша ұсыныстарда теориялық және практикалық оқыту сағаттарын бөлу – 1/5-тен 1/4-ке дейін, яғни шамамен (20-25)% және (80-75)% болуы тиіс деп есептеледі.

Оқу орнындағы әлеуметтік серіктестік кәсіби білім берудің жүйесін енгізу арқылы жүзеге асуы мүмкін. Мұнда үш жақты келісім-шарт жасалады (оқу орны – ЕПМ - студент).

Медициналық оқу орны (медициналық колледж) әлеуметтік серіктестер (денсаулық сақтау мекемелері) білікті орта медициналық білімді маман иелену үшін икемді модулдық бағдарламаларды құрастыруға қатысады. Білім берудің жаңа стандарттары қазіргі заман мамандарының еңбек нарығында және кәсіби аумақта табысқа жету, мобилділік, адаптивтілік, әлеуметтік қорғалған басты, социалдық және кәсіби қасиеттерді иеленуіне негізделетіні белгілі.

Сондықтан Қызылорда медициналық колледжінде студенттерді оқытудың практикаға бағдарланған жүйесіне жете мән беріледі. Студент колледж қабырғасында жалпы білім пәндерін бойына сіңіреді, мамандығы бойынша тұғырлы білімді, кәсібіне қажет ептіліктер мен машықтарды игереді.

Бұл жағдайда дуалдық жүйені студенттің алған білімінің сапасы тексерілетін, теориялық материал бекітілетін, жаңа практикалық ептіліктер мен машықтар қалыптасатын жаңа өріс деп батыл есептеуге болады. Орта білімді медициналық маман дайындауда ол аса маңызды.

Облыс денсаулық сақтау жүйесіне болашақ маман әзірлеудің дуалдық жүйесінің жалпы мәнінің практикалық бағыттылығын ескере отырып, колледждегі оқу процесінде мүмкіндігінше өндірістік тәжірибенің үлесін барынша арттыруға басты көңіл бөлінеді. Нәтижесінде колледж түлектерінің кәсіби мобилділігі артады.

Орта медициналық білім беруге дуалды жүйені енгізу колледждегі оқу процесін басқаша ұйымдастыруды талап етеді. Ол үшін оқу жылында теориялық дайындық пен өндірістік практиканы ЕПМ-дерде өткізу жетекші орын иеленуі тиіс.

Медициналық колледж студенттерін практикалық оқыту базалары ретінде Қызылорда қаласындағы 21 және аудан орталықтарының 7 ЕПМ таңдалған. Колледж әкімшілігі бұл медициналық мекемелермен белгілі бір үлгідегі келісім-шарт жасасып, онда көшпелі өндірістік практиканы ұйымдастыру, колледж түлектерін болашақта жұмысқа алу, оқу бөлмелерін бөлу, емхана мен аурухана жетекші мамандарын студенттерді оқытуға, тәжірибелі мамандарды тәлімгерлікке тарту және т.б. баптар қамтылған.

Колледжді бітіру қарсаңында облыс және аудан ЕПМ басшыларын колледжге арнайы шақырып үздік оқушыларды таныстыру, олардың алдағы кезде еңбекке араласуына ықпал ету үрдісі жылма-жыл жалғасып келеді. Мұнда оқу озаттарына, тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге және балалар үйінің тәрбиеленушілеріне айрықша көңіл бөлініп, олардың жұмысқа орналасуына ерекше жағдай жасалады.

Кестеде колледж түлектерінің соңғы үш жылда жұмысқа орналасу деректері келтірілген.

Орта медициналық білім берудегі дуалдық жүйені енгізудің кейбір мәселелері

 

 

 

Сондай-ақ колледж қабырғасында өткізілетін «Үздік фельдшер», «Үздік акушерка», «Үздік мейірбике», «Үздік фармацевт» байқауларын колледжішілік өткізудің берері мол. Ол студенттердің өз оқу орнында игерген білім деңгейін нақтылауға, болашақ мамандығына деген қызығушылығының артуына, тәжірибелік ептіліктерін, машықтарын айқындауға және бұл байқауға арнайы шақырылған ЕПМ басшыларының назарына түсуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар колледж бітірушілеріне өндірістік практикадан соң «Менің болашақ жұмыс орным» тақырыбында эссе жазғызу да олардың болашақ мамандығының қыр-сырларын ашуға, ізденіске жетелеуге септігі тиеді.

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өзінің «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» бағдарламасында: «Төртіншіден, дуальды кәсіби білім беруді дамыту маңызды. Жаппай мамандықтар кадр­лары­ның жетіспеушілігін еңсеруге мүмкіндік беретін осы заманғықолданбалы біліктілік орталықтарықажет» деген болатын. Қызылорда медициналық колледжі студенттерге берілетін білім сапасын арттыруда және олардың сұранысқа ие маман болуында Елбасының осы нұсқауын әрдайым ұстанып келеді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

 

1. А.А. Аканов, А.Д. Дуйсекеев, А.В. Балмуханова, Т.С. Мейманалиев,

З.Б. Исина, Г.Е. Суйеова, А.К. Мусина, Н.Бухарбаев, «Дуальная форма медицинского образования как продукт социального партнерства», журнал «Вестник КазНМУ», 2013

2. С.Б.Кузембаев , М.К.Альжанов , Д.Д.Нурмагамбетов , Ж.Н.Атамбаев, Г.Т.Аймагамбетова, «Вопросы перехода на дуальное образование»,

«Вестник КарГУ», 2013

 

 

ОБ УТОПЛЕНИИ

 

Утопление- вид механической асфиксии (удушья) в результате попадания воды в дыхательные пути.

Различают следующие виды утопления:

I. Истинное («мокрое», или первичное)

II. Асфиктическое («сухое»)

III. Синкопальное

IV. Вторичное утопление («смерть на воде»)

Истинное утопление

Состояние, сопровождающееся проникновением жидкости в легкие, возникающее примерно в 75 – 95% гибели на воде. Характерная длительная борьба за жизнь.

Примерами истинного утопления является утопление в пресной и морской воде.

Утопление в пресной воде.

При проникновении в лёгкие пресная вода быстро всасывается в кровь, так как концентрация солей в пресной воде намного ниже, чем в крови. Это приводит к разжижению крови, увеличению её объёма и разрушению эритроцитов.Иногда развивается отёк лёгкого. Образуется большое количество устойчивой розовой пены, что ещё больше нарушает газообмен. Функция кровообращения прекращается в результате нарушения сократимости желудочков сердца.

Утопление в морской воде.

Вследствие того, что концентрация растворённых веществ в морской воде выше, чем в крови, при попадании морской воды в лёгкие жидкая часть крови вместе с белками проникает из кровеносных сосудов в альвеолы. Это приводит к сгущению крови, увеличению в ней концентрации ионов калия, натрия, кальция, магния и хлора. В альвеолах накаливается большое количество жидкости, что ведёт к их растяжению вплоть до разрыва. Как правило, при утоплении в морской воде развивается отёк лёгких. То небольшое количество воздуха, которое находится в альвеолах, способствует во время дыхательных движений взбиванию жидкости с образованием стойкой белковой пены. Резко нарушается газообмен, возникает остановка сердца.

При истинном утоплении существует три клинических периода:

Начальный период.

Пострадавший в сознании и ещё способен задерживать дыхание при повторных погружениях под воду. Спасенные неадекватно реагируют на обстановку (одни могут находиться в депрессии, другие – чрезмерно активны и возбуждены). Кожные покровы и видимые слизистые синюшны. Дыхание частое, шумное, может прерываться приступами кашля. Первичная тахикардия и артериальная гипертензия вскоре сменяются брадикардией и последующим снижением артериального давления. Верхний отдел живота, как правило, вздут в связи с поступлением большого количества воды в желудок. Может наблюдаться рвота заглоченной водой и желудочным содержимым. Острые клинические проявления утопления быстро проходят, восстанавливается ориентация, но слабость, головная боль и кашель сохраняются несколько дней.

Агональный период.

Пострадавший находится без сознания. Пульс и дыхательные движения сохранены. Сердечные сокращения слабые, глухие. Пульс может определяться исключительно на сонных и бедренных артериях. Кожные покровы синюшные, холодные на ощупь. Изо рта и носа выделяется пенистая жидкость розового цвета.

Период клинической смерти.

Внешний вид пострадавшего при данном периоде истинного утопления такой же, как в агональном. Единственным отличием является отсутствие пульса и дыхательных движений. При осмотре зрачки расширены, на свет не реагируют. В этом периоде реанимационные мероприятия редко являются успешными.

II.Асфиктическое утопление

Происходит вследствие раздражения жидкостью верхних дыхательных путей (без аспирации воды в легкие, в результате ларингоспазма) и наблюдается у 5—20% всех утонувших. В большинстве случаев, асфиктическому утоплению предшествует предварительное угнетение ЦНС, состояние алкогольного опьянения, удар о поверхность воды. Как правило, начальный период диагностировать не удается. В агонии наблюдается редкий лабильный пульс на магистральных артериях. Дыхание может иметь вид «ложнореспираторного» (при чистых дыхательных путях). Со временем наступает угнетение дыхания и кровообращения и переход в период клинической смерти, который при асфиктическом утоплении длится дольше (4-6 минут). При реанимационных мероприятиях, как правило, трудно преодолеть тризм жевательных мышц и ларингоспазм.

Синкопальное утопление

Характеризуется первичной рефлекторной остановкой сердца и дыхания, вызываемой попаданием даже незначительного количества воды в верхние дыхательные пути. При данном виде утопления первоочередным является наступление клинической смерти. Пульс и дыхание отсутствуют, зрачки расширены(на свет не реагируют). Кожные покровы бледные. Сходный механизм развития имеет, так называемый «ледяной шок», или синдром погружения, развивающийся вследствие рефлекторной остановки сердца при резком погружении в холодную воду.

Вторичное утопление («смерть на воде»)

Происходит в результате первичной остановки кровообращения и дыхания (инфаркт миокарда, приступ эпилепсии и.т.д). Особенностью данного вида утопления является то, что попадание воды в дыхательные пути происходит вторично и беспрепятственно (когда человек уже находится в периоде клинической смерти).

Изменения, происходящие в организме при утоплении, в частности, сроки умирания под водой, зависят от ряда факторов: от характера воды (пресная, солёная, хлорированная пресная вода в бассейнах), от её температуры (ледяная, холодная, тёплая), от наличия примесей (ил, тина и т. д.), от состояния организма пострадавшего в момент утопления (переутомление, возбуждение, алкогольное опьянение и пр.).

При проведении реанимационных мероприятий крайне важное значение имеет фактор времени. Чем раньше начато оживление, тем больше шансов на успех. Исходя из этого, искусственное дыхание желательно начинать уже на воде. Для этого осуществляют периодическое вдувание воздуха в рот или в нос пострадавшего во время его транспортировки к берегу или к лодке. На берегу производят осмотр потерпевшего. Если пострадавший не терял сознания или находится в состоянии лёгкого обморока, то, чтобы устранить последствия утопления, достаточно дать понюхать нашатырный спирт и согреть пострадавшего.

Если функция кровообращения сохранена (пульсация на сонных артериях), на нет дыхания, полость рта освобождают от инородных тел. Для этого её очищают пальцем, обёрнутым бинтом, удаляют съёмные зубные протезы. Нередко рот пострадавшего невозможно открыть из-за спазма жевательных мышц. В этих случаях проводят искусственное дыхание "рот в нос"; при неэффективности этого метода используют роторасширитель, а если его нет, то применяют какой-либо плоский металлический предмет (не сломать зубы!). Что касается освобождения верхних дыхательных путей от воды и пены, то лучше всего для этих целей применить отсос. Если его нет, пострадавшего укладывают животом вниз на бедро спасателя, согнутое в коленном суставе. Затем резко, энергично сжимают его грудную клетку. Эти манипуляции необходимы в тех случаях реанимации, когда проводить искусственную вентиляцию лёгких невозможно из-за перекрытия дыхательных путей водой или пеной. Проводить эту процедуру надо быстро и энергично. Если в течение нескольких секунд эффекта нет, надо приступать к искусственной вентиляции лёгких. Если кожные покровы бледные, то надо переходить непосредственно к искусственной вентиляции лёгких после очищения полости рта.

Пострадавшего укладывают на спину, освобождают от стесняющей одежды, голову запрокидывают назад, помещая одну руку под шею, а другую накладывают на лоб. Затем выдвигают нижнюю челюсть пострадавшего вперёд и вверх так, чтобы нижние резцы оказались впереди верхних. Эти приёмы выполняют с целью восстановления проходимости верхних дыхательных путей. После этого спасатель делает глубокий вдох, немного задерживает дыхание и, плотно прижимаясь губами ко рту (или к носу) пострадавшего, делает выдох. При этом рекомендуется зажимать пальцами нос (при дыхании рот в рот) или рот (при дыхании рот в нос) оживляемого. Выдох проводится пассивно, при этом дыхательные пути должны быть открыты.

Если при искусственной вентиляции лёгких из дыхательных путей пострадавшего выделяется вода, которая затрудняет вентиляцию лёгких, надо повернуть голову в сторону и приподнять противоположное плечо; при этом рот утонувшего окажется ниже грудной клетки и жидкость выльется наружу. После этого можно продолжать искусственную вентиляцию лёгких. Ни в коем случае нельзя прекращать искусственную вентиляцию лёгких при появлении самостоятельных дыхательных движений у пострадавшего, если его сознание ещё не восстановилось или нарушен или резко учащен ритм дыхания, что свидетельствует о неполном восстановлении дыхательной функции.

В том случае, если отсутствует эффективное кровообращение (нет пульса на крупных артериях, не выслушиваются удары сердца, не определяется артериальное давление, кожные покровы бледные или синюшные), одновременно с искусственной вентиляцией лёгких проводят непрямой массаж сердца. Оказывающий помощь становится сбоку от пострадавшего так, чтобы его руки были перпендикулярны к поверхности грудной клетки утонувшего. Одну руку реаниматор помещает перпендикулярно грудине в её нижней трети, а другую кладёт поверх первой руки, параллельно плоскости грудины. Сущность непрямого массажа сердца заключается в резком сдавлении между грудиной и позвоночником; при этом кровь из желудочков сердца попадает в большой и малый круг кровообращения. Массаж должен выполняться в виде резких толчков: не надо напрягать мышцы рук, а следует как бы "сбрасывать" массу своего тела вниз - ведёт к прогибанию грудины на 3-4 см и соответствует сокращению сердца. В промежутках между толчками руки от грудины отрывать нельзя, но давления при этом не должно быть - этот период соответствует расслаблению сердца. Движения реаниматора должны быть ритмичными с частотой толчков около 100 в минуту.

Массаж является эффективным, если начинает определяться пульсация сонных артерий, сужаются до того расширенные зрачки, уменьшается синюшность. При появлении этих первых признаков жизни непрямой массаж сердца следует продолжать до тех пор, пока не начнёт выслушиваться сердцебиение.

Если реанимация проводится одним человеком, то рекомендуется чередовать непрямой массаж сердца и искусственное дыхание следующим образом: на 4-5 надавливаний на грудину производится 1 вдувание воздуха. Если спасателей двое, то один занимается непрямым массажем сердца, а другой - искусственной вентиляцией лёгких. При этом 1 вдувание воздуха чередуют с 5 массажными движениями.

Следует учитывать, что желудок пострадавшего может быть заполнен водой, пищевыми массами; это затрудняет проведение искусственной вентиляции лёгких, непрямого массажа сердца, провоцирует рвоту.

После выведения пострадавшего из состояния клинической смерти его согревают (завёртывают в одеяло, обкладывают тёплыми грелками) и делают массаж верхних и нижних конечностей от периферии к центру.

При утоплении время, в течение которого возможно оживление человека после извлечения из воды, составляет 3-6 минут.

Большое значение на сроки возвращения к жизни пострадавшего оказывает температура воды. При утоплении в ледяной воде, когда температура тела снижается, оживление возможно и через 30 минут после несчастного случая.

Как бы быстро спасённый человек ни пришёл в сознание, каким бы благополучным ни казалось его состояние, помещение пострадавшего в стационар является непременным условием.

Транспортировку проводят на носилках - пострадавшего укладывают на живот или на бок с опущенной головой. При развитии отёка лёгких положение тела на носилках горизонтальное с поднятым головным концом. Во время транспортировки продолжают искусственную вентиляцию лёгких.

 

Краткий алгоритм действий:

Убедись, что тебе ничто не угрожает. Извлеки пострадавшего из воды. (При подозрении на перелом позвоночника — вытаскивай пострадавшего на доске или щите.)

 

 

 

Уложи пострадавшего животом на свое колено, дай воде стечь из дыхательных путей. Обеспечь проходимость верхних дыхательных путей. Очисти полость рта от посторонних предметов (слизь, рвотные массы и т.п.).

Вызови (самостоятельно или с помощью окружающих) «скорую помощь».

Определи наличие пульса на сонных артериях, реакции зрачков на свет, самостоятельного дыхания. Если пульс, дыхание и реакция зрачков на свет отсутствуют – немедленно приступай к сердечно-легочной реанимации. Продолжай реанимацию до прибытия медицинского персонала или до восстановления самостоятельного дыхания и сердцебиения. После восстановления дыхания и сердечной деятельности придай пострадавшему устойчивое боковое положение. Укрой и согрей его. Обеспечь постоянный контроль за состоянием.

 

Литература:

1.Акопов В.И. Судебнная медицина: Практическое пособие для юристов и врачей. – 3-е изд., перераб. И доп. – М.: Издательство-торговая корпорация «Дашков и К», 2005. – С. 335-336.

2.Судебная медицина: ответы на экзаменационные вопросы. /Ю.В.Кухарьков. – Минск: ТетраСистемс, 2010. – С. 103-104.

3.Судебная медицина: Учебник /Под. Ред. В.М.Смольянинова. – 2-е изд. Перераб. И доп – М.: Медицина, 1982. – С. 88-96.

4.Хохлов В.Е., Кузнецов Л.Е. Судебная медицина: Руководство – Смоленск, 1998 – С. 334-342.

 

УСМАНОВ МАРАТ АБДУРАХМАНОВИЧ

Судебно-медицинский эксперт высшей категории, Института судебных экспертиз по Кызылординской области.

 

Лабораториялық жағдайда микроорганизмдерді дақылдандыруМикробтарды жасанды жағдайда өсіріп-өндіру үшін микробиологиялық зерттеу барысында жасанды қоректік орта – қоректік құрам дайындалады. Қоректік құрам зерттелетін материалды алғашқы рет егуге, микроорганизмнің дақылдану қасиетін анықтауға, таза дақылын бөліп алуға, биохимиялық қасиетін ажыратуға негізделген.

Қоректік құрамдарды алу көзіне қарай:

1. Табиғи қоректік құрам – қант, сүт, қан, сары су, картоп және т.б.

2. Жасанды қоректік құрам – химиялық синтез арқылы жасалған құрғақ ұнтақ ретінде медицина өнеркәсібінің шығаратын құрамдары.

3. Құрамның тығыздығына байланысты олар: тығыз, қоймалжың, сұйық болып бөлінеді. Қою құрамға 1-2% агар-агар қосады, сонда құрам тығыз болады. Қою құрамдарға ет-пептонды агар (ЕПА), Левин, Эндо, висмут-сульфитті агар, қанды агар, Чистович агары және т.б.құрамдар жатады. Қоймалжың құрамда агар-агардың мөлшері 0,3% болады. Қоймалжың құрамдарына көмірсулар қосылған Гисса құрамдары жатады.

4. Қоректік құрамға кіретін қосындыларына байланысты құрамның: қарапайым немесе күрделі болуы мүмкін. Қарапайым құрамдарға ЕПА, ет-пептон сорпасы – ЕПС, пептон суы жатады. Күрделі құрамдарға: қан, сарсу, қант, ақ уыз, тұздар, витаминдер және тағы басқа қосындылары бар құрамдар жатады.

5. Қоректік құрамдар тағайындалу ерекшелігіне байланысты: арнайы, элективтік, дифференциалды-диагностикалық, әмбебап (универсалды) болып бөлінеді.

Арнайы қоректік құрам микрооганизмнің арнайы ерекше қасиетін анықтауға бағытталған құрам. Мысалы: Чистович агарында микробтың лецитиназдық белсенділігін бақылауға болады.

Элективтік қоректік құрамдар белгілі микробқа қолайлы жағдай туғызатын құрам. Мысалы: Эндо құрамы энтеробактерия тұқымының өкілдеріне негізделген.

Дифференциалды-диагностикалық құрамдар патогенді микроорганизмнің түрін айыруға мүмкіндік береді. Мысалы: микроорганизмнің ерекшелігін Гисса құрамдарында анықталатын биохимиялық белсенділігі арқылы айыруға болады. Универсалды қоректік құрам көптеген микроорганизмдерге жарамды. Мысалы: ЕПА құрамы, сарысулы агар, қанды агар.

6. Консервілейтін құрам микроб өнімін сақтауға немесе тасымалдауға арналған. Мысалы глицеринді құрам.

Қоректік құрамға қойылатын талаптар:

1) Құрам қоректі, құнарлы болуы тиіс, яғни жасушаның тіршілігіне қажетті барлық зат болуы керек (ақ уыз, майлар, көмірсулар, витаминдер, тұздар, аминқышқылдар және т.б.).

2) Құрамда сутегінің иондары тұрақты бекітілген түрде болуы керек. Оны рН арқылы анықтауға болады.

3) Құрамның осмостық қысымы жасуша ішіндегі осмостық қысымға тең болуы қажет.

4) Құрамның залалсыз болуы тиіс, себебі бөтен микробтар зерттелетін материалдағы микроорганизмді анықтауға кедергі жасайды.

5) Қоректік құрамға кіретін қосындылардың тұрақты болуы қажет.

6) Қоректі құрамның ылғалды болғаны жөн, өйткені микробтар диффузия және осмостық қысым арқылы қоректенеді.

Айгуль Абдибековна БАЙМУРЗАЕВА,

облыстық жұқпалы аурулар ауруханасы,

бактериологиялық зертхана,

дәрігер-бактериолог

Сурет Vitaline Stomatological Clinicсайтынан алынды
Назад Вперед